سيره نويسى پس از قرن پنجم با آن كه كتاب ابن اسحاق و نيز آثار واقدى و ابن سعد از نقطه نظر تدوين و به نسبت شرائط زمانى در اوج كمال بود ، هنوز آگاهيهاى فراوانى وجود داشت كه به دلايل مختلفى در سيرهء ابن اسحاق نيامده بود . بنابراين ، مورخان بعد از وى ، باز تحقيق و تتبع را ادامه دادند . مداينى ( م 214 ) در برخى از مسايل سيره ، نوشته‌هاى جالبى تدوين كرد كه امروز اثرى از آنها برجاى نمانده ، اما نام آن رساله‌ها نشانگر محتواى آنهاست ؛ رساله‌هايى چون : كتاب تسمية الذين يؤذون النبى صلى الله عليه و آله و سلم ، كتاب فتوح النبى صلى الله عليه و آله و سلم و كتابهاى ديگر . « 1 » بايد توجه داشت كه رشته « تسميه نگارى » يعنى دادن فهرست اسامى ، اعم از اين كه مربوط به شركت كنندگان در هجرت به حبشه باشد ، يا شهداى بدر ، يا احد يا كربلا يا غيره ، رشته خاصى است كه در تاريخ نويسى اسلامى از نخستين روزها وجود داشته است . بلاذرى يك جلد از انساب الاشراف را به سيرهء نبوى اختصاص داد . ابن حِبان بُستى مجلد نخست كتاب رجالى خود الثقات را به سيره پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم اختصاص داد كه كمتر مورد توجه مورخان قرار گرفته ، گر چه مطالب چندان تازه‌اى ندارد . ابن عبد البرّ الدرر را در سيره نگاشته كه گفته شده تلخيصى از مغازى موسى بن عقبه ( م 141 ) است . قاضى عياض ( 474 - 544 ) كتاب الشفاء بتعريف حقوق المصطفى صلى الله عليه و آله و سلم را نگاشت كه بيشتر دربارهء شخصيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن و حقوق مصطفى صلى الله عليه و آله و سلم بر امت است . اين اثر بيشتر دربارهء شخص پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است تا سيرهء عملى يا سياسى آن حضرت . كتاب مزبور سخت مورد احترام بوده « 2 » و كتابى با عنوان نسيم الرياض فى شرح الشفاء القاضى عياض توسط احمد شهاب الدين الخفاجى دهها سال پيش توسط دارالفكر در قاهره چاپ شده است . ملاعلى قارى ( م 1014 ) شرحى بر شفاء قاضى عياض دارد كه معروفترين شرح شناخته مىشود . « 3 » ابوبكر محمد بهاروچى در سال 910 اين كتاب را به فارسى درآورده است . « 4 » ابن عساكر ( م 571 ) جلد نخست تاريخ دمشق را به سيرهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم اختصاص داده است . ابن حزم هم جوامع السيره النبوية را كه سيرهء مختصرى است نگاشته است . وى در اين كتاب از تاريخ ابوحسان زيادى ، سيرهء ابن اسحاق ، مغازى موسى بن عقبه ، مغازى واقدى ، كتاب السير سعيد بن يحيى اموى ، اعلام النبوة ابو داود سجستانى ، اعلام النبوة ابوجعفر احمد بن قتيبه ، و الدرر ابن عبد البر استفاده كرده است . « 5 » ابن قيم ( 691 - 751 ) از سنيان پر تأليف و پيرو ابن تيميه كتاب زاد المعاد فى هدى خير

--> ( 1 ) . الفهرست ، صص 114 - 113 ( 2 ) . اين كتاب مكرر چاپ شده است . چاپ مورد استفاده ما از دارالفكر بيروت ( 1415 ) است . ( 3 ) . التاريخ و المؤرخون بمكة ، ص 273 ( 4 ) . ادبيات فارسى ، ص 768 ( 5 ) . ابن حزم الاندلسى و جهوده فى البحث التاريخى والحضارى ، عبد الحليم عويس ، قاهر ، الزهراء للاعلام العربى ، 1409 ، صص 152 - 153